Kijken met andere ogen: Move You Fool

Hoe ontstaat een tentoonstelling die niet begint bij een vast kunsthistorisch verhaal, maar bij een andere manier van kijken? Voor Move You Fool werkte kunstenaar Shertise Solano samen met conservator Catrien Schreuder aan een tentoonstelling waarin tarot niet draait om voorspellen, maar om reflectie. Niet als vast systeem, maar als vertrekpunt om stil te staan, aandachtiger te kijken en nieuwe verbanden te leggen in de collectie.

De eerste ontmoeting

‍De samenwerking tussen Schreuder en Solano begon niet in Utrecht, maar eerder in het Stedelijk Museum Schiedam. Shertise Solano exposeerde daar al enkele keren, onder meer met een videowerk in de tentoonstelling Spirituele Urgentie in 2022. “Daaruit ontstonden onze eerste gesprekken, over wat kunst voor haar betekent en wat ik belangrijk vind als tentoonstellingsmaker,” vertelt Schreuder. Solano sprak toen al over haar liefde voor tarot en haar wens om nieuw werk te maken vanuit die kaarten, en om dat te verbinden aan werk van andere kunstenaars.

Toen Schreuder later bij het Centraal Museum ging werken, zocht ze Solano opnieuw op. “Het Centraal Museum heeft zo’n mooie brede collectie, met specifiek ook veel kunstenaars uit de twintigste eeuw voor wie mij deze insteek passend leek, omdat hun werk in hun tijd ook vanuit meer esoterische of spirituele visies was ontstaan. Het leek me een hele mooie manier om daar samen met Shertise in te duiken.”

Wat Schreuder vanaf het begin aansprak, was niet alleen het onderwerp, maar vooral de manier waarop Solano erover sprak. “Tarot was voor mij onbekend. Maar toen Shertise erover begon was ik direct geïnteresseerd.” Dat had ook te maken met haar vertrouwen in Solano als maker. “Shertise is opgeleid als acteur, hier in Utrecht, en had al een hele acteercarrière achter de rug voor ze besloot zich op de beeldende kunst te richten. In beeldende kunst heeft ze ruimte gevonden onderzoek te doen, vanuit haar lichaam, en met alle bagage en kennis die ze al met zich meedroeg. Zij heeft echt iets te vertellen, ziet dingen net anders, en heeft dan gelijk.”

Voor Schreuder was tarot aanvankelijk vooral iets dat ze associeerde met astrologie, waarzeggerij en het spirituele domein. Niet iets waar ze afwijzend tegenover stond, maar ook niet iets waar ze veel mee bezig was. Juist daarom verraste het haar hoeveel kunstenaars zich erdoor hebben laten inspireren. “Shertise vertelde me hoeveel kunstenaars door tarot geïnspireerd zijn. Dat had ik me nog nooit zo gerealiseerd.” Ze noemt onder meer Niki de Saint Phalle en Salvador Dalí, maar ook surrealisten en hedendaagse kunstenaars. “Toen ik er eenmaal opging letten en er wat meer over ging lezen, toen merkte ik dat er veel meer kunstenaars – en ook niet-kunstenaars – zijn voor wie tarot een belangrijke bron is.”

Ook de geschiedenis van tarot bleek rijker en complexer dan ze had verwacht. “De geschiedenis ervan, die teruggaat tot in de middeleeuwen. De complexiteit van de beeldtaal die in de loop der eeuwen is ontstaan.” Schreuder verdiepte zich in beschouwende bronnen, stuitte op recente belangstelling voor tarot in de kunstwereld en zag hoe verschillende lijnen samenkwamen: van modehuizen tot kunsthistorisch onderzoek. “Ik kon me ineens niet meer voorstellen dat ik het nooit gezien had.”

‍

Het leggen van de kaarten: het proces achter de tentoonstelling

Toch zat de kern van het proces niet in lezen, maar in doen. Solano nam Schreuder mee naar haar tarotlerares, met wie ze in totaal zes sessies volgde. Die sessies waren telkens anders en sloten aan op de fase waarin de tentoonstelling zich bevond. De eerste keer ging het vooral om kennismaken met tarot en een eerste verkenning van hun samenwerking. Daarna volgden gesprekken over het soort tentoonstelling dat ze wilden maken, over Solano’s artistieke proces en over de keuzes die onderweg gemaakt moesten worden.

“De sessies zelf gebruikten we om inspiratie op te doen, ideeën te toetsen, twijfels te bespreken, noem maar op,” zegt Schreuder. “Dat we dat zo deden heeft wel heel veel impact gehad, het hielp ons echt om keuzes te maken en anders te denken dan we normaal gewend zijn.” Het eigenlijke werk vond buiten die sessies plaats: Solano maakte nieuw werk, er werden selecties gemaakt uit de collectie, en tegelijk liepen er praktische trajecten zoals fondsenwerving en educatie. Maar de sessies vormden wel een terugkerend moment van concentratie en afstemming.

Een belangrijk onderdeel van dat proces was het selecteren van collectiestukken. Dat gebeurde op verschillende manieren. Schreuder begon zelf bij kunstenaars uit de vroege twintigste eeuw van wie ze wist dat zij met een niet-rationele blik naar het leven keken en in hun werk probeerden “hogere werkelijkheden” te verbeelden, zoals Jacob Bendien en Jan van Deene. Van hen is geen specifieke belangstelling voor tarot bekend, maar hun werk raakte wel aan boeddhisme, theosofie en andere denkrichtingen uit die tijd.

Solano ging ondertussen uitgebreid door de collectie, op zoek naar beelden die voor haar een verband hadden met bepaalde kaarten. Soms was dat direct. Een maanlandschap kon bijvoorbeeld gekoppeld worden aan de maankaart. Soms ontstond zo’n verbinding meer in gesprek. Schreuder noemt het voorbeeld van Erich Wichman: “een kleurrijke en niet onomstreden persoon die dweepte met het fascisme en tegelijkertijd een pionier in de moderne kunst was”. Voor Solano was vrij snel duidelijk dat zijn werk verbonden kon worden aan De Duivel. “Niet vanuit een oordeel, maar omdat de duivel veel teweeg kan brengen, maar deels ook door angst geleid wordt.

In een van de sessies onderzochten ze expliciet wat er gebeurt als je zonder voorkennis, aan de hand van een tarotkaart, naar een kunstwerk kijkt. Schreuder had prints meegenomen van ongeveer twintig heel verschillende werken, deels al op hun longlist, deels nog niet. Om de beurt bekeken ze een werk en trokken daar een kaart bij. “Dat was heel leuk en bijzonder, want je gaat dan écht kijken, op zoek naar haakjes om de betekenis van de kaart toe te passen op een kunstwerk.” Tegelijk riep het veel vragen op over maker, context en geschiedenis. “Dus we merkten toen dat de kunsthistorische kennis ook in deze vorm heel veel toe kan blijven voegen.”

Juist daarin schuilt voor Schreuder de kracht van tarot als vertrekpunt binnen deze tentoonstelling. Niet als systeem dat betekenis dichttimmert, maar als manier om te kijken. “Kunstwerken hebben – net als tarot – het vermogen om iets in je los te maken. Je kunt er soms iets in herkennen, een gevoel, herinnering of gebeurtenis.” In Move You Fool wordt bezoekers daarom gevraagd zich open te stellen voor wat een werk met hen doet. Niet kennis en weten staan voorop, maar beschouwen en ervaren.

Een verdiepend traject

Dat sluit ook aan bij de programmalijn De Verdieping, waarin het Centraal Museum telkens nieuwe perspectieven op de collectie uitnodigt. “We kiezen bewust co-curatoren die een nieuwe zienswijze kunnen brengen, die werkelijk nieuwe perspectieven kunnen inbrengen.” Volgens Schreuder doet deze tentoonstelling dat nadrukkelijk ook. Niet omdat het museum voortaan via tarot naar kunst zou moeten kijken, maar omdat tarot en andere vormen van zingeving voor veel mensen wel degelijk een belangrijke bron vormen. “Zij worden meestal niet gerepresenteerd. Dat vind ik jammer.”

Voor Schreuder zelf was het proces zowel professioneel als persoonlijk betekenisvol. Ze noemt de tentoonstelling “een nieuwe aanpak” die “enige moed” vraagt. “Je maakt hem omdat je hoopt impact te kunnen maken, iets positiefs te kunnen maken. Maar omdat het een nieuwe aanpak is, weet je niet helemaal zeker of het goed uit gaat pakken.” Juist daarom was het volgens haar soms verleidelijk geweest om sneller voor een veiligere vorm te kiezen. “Maar juist door de tarotsessies ben ik heel erg uitgedaagd om steeds vragen te blijven stellen: wat willen we bereiken?”

Die sessies gingen over de tentoonstelling, maar raakten ook aan haarzelf. “Ik heb heel veel geleerd, ook over mezelf.” Ze noemt kaarten die ze trok en opdrachten die ze meekreeg. “Ik weet nu bijvoorbeeld dat ik een Rad van Fortuin ben: altijd aan het kantelen, overal voor in. Ik kreeg de opdracht om af en toe door te pakken. Zinnen te beginnen met: ‘ik wil’.”

Wat hoopt ze dat bezoekers meenemen na hun bezoek? Vooral dat ze de tijd nemen. “Ik hoop dat bezoekers ervoor gaan, de tentoonstelling over zich heen willen laten komen, de tijd nemen.” Natuurlijk zijn er teksten en andere hulpmiddelen, maar volgens Schreuder werkt deze tentoonstelling het best wanneer je bereid bent stil te staan, te kijken wat het met je doet en ruimte te laten voor wat zich aandient. “Ik hoop natuurlijk dat mensen geraakt zijn, door de kunstwerken van zowel Shertise als de kunstenaars die we hebben geselecteerd.” Of het nu gaat om een werk van honderd jaar geleden of om nieuw werk van Solano: “ieder van hen heeft hun werk met zoveel vakmanschap, wijsheid en oprechte intentie gemaakt”.

In Move You Fool is tarot daarmee geen onderwerp op zichzelf en ook geen belofte van antwoorden. Het is een basis, een eerste beweging, een manier om met aandacht te kijken. Naar kunst, naar verbanden, en misschien ook een beetje naar jezelf.

Move You Fool is te bezoeken tot en met 21 juni 2026 in tentoonstellingsruimte De Verdieping, op de tweede verdieping van het voormalige Agnietenklooster.

‍