Rasad: een marktkraam vol verhalen over voedselpolitiek

De marktkraam staat op een verhoging, waardoor je de producten niet kunt aanraken. Juist die afstand dwingt je om stil te staan bij iets waar je op een echte markt meestal gedachteloos aan voorbijgaat: de reis die deze producten hebben afgelegd en de politieke en historische verhalen erachter.

De installatie Rasad is het resultaat van een collectief maakproces waarin tientallen kunstenaars uit Bangladesh hun perspectief op de voedselpolitiek hebben verwerkt. Dat zie je terug in de grote variatie aan objecten in de kraam.

Om te begrijpen hoe deze perspectieven samenkomen sprak ik, Roos van Laer, met drie betrokken kunstenaars: Tayeba Begum Lipi, Mahbubur Rahman en Kazi Sydul Karim Tuso. In opdracht van het Centraal Museum documenteerde ik ook het installatieproces, zodat de kraam bij toekomstige tentoonstellingen volgens hun ideeën kan worden opgebouwd. Dit artikel is gebaseerd op die gesprekken en gaat in op de achtergrond,totstandkoming en de verhalen achter de objecten.

Groter dan Bangladesh

Rasad is een woord uit het Bengaals dat zich niet simpel laat vertalen. In de kern betekent het voedsel, maar het omvat meer dan dat: het staat ook voor voeding als reservoir van kennis, cultuur en ideeën. Die brede betekenis is een centraal uitgangspunt in de werkwijze van Britto Arts Trust. Dit non-profit kunstenaarscollectief, opgericht in 2002 in Dhaka, onderzoekt onderbelichte geschiedenissen en gemeenschappen in Bangladesh en maakt deze zichtbaar in hun werk. Door samen te werken met internationale musea en kunstpodia brengen zij deze mensen en verhalen wereldwijd onder de aandacht. Zo was de installatie Rasad te zien op Documenta Vijftien in Kassel. Deze bijzondere editie van de kunstmanifestatie stond in het teken van collectiviteit en kennisdeling. Tijdens Documenta Vijftien was naast de marktkraam ook een muurschildering te zien, geïnspireerd op scènes uit Bengaalse films en documentaires, en een tuin met een community kitchen waar elke dag gezamenlijk een andere nationale maaltijd werd gekookt. In deze context werd duidelijk dat Rasad niet alleen over Bangladesh gaat, maar een breder verhaal vertelt over voedsel en de rol daarvan in ons dagelijks leven.

Hoe Rasad ontstond

Die bredere blik begon al in de vroegste fase van het werk, tijdens de workshops die Britto Arts Trust organiseerde. Kennisdeling was hierbij het uitgangspunt. Kunstenaars uit het hele land kwamen samen om te reflecteren op voedselproductie in Bangladesh en hoe deze verweven is met mondiale economische en politieke systemen.

Tayeba Begum Lipi, een van de oprichters van Britto Arts Trust, wiens werk ook al eerder in het museum te zien is geweest tijdens Stoel neemt stelling, vertelde dat tijdens de workshops gesprekken werden gevoerd over de voedselpolitiek en de problemen die inwoners van Bangladesh hier dagelijks van ondervinden. Door het kijken van documentaires, het lezen van wetenschappelijke onderzoeken en het bezoeken van lokale gemeenschappen werd de problematiek onderzocht. Kennis en verschillende perspectieven werden gedeeld, wat leidde tot langdurige samenwerkingen met kunstenaars die zich met het onderwerp verbonden voelden. Vanuit deze samenwerkingen vertaalde het collectief de verschillende problemen en verhalen naar kunst. Ze gebruikten bestaande producten als uitgangspunt, maar pasten die op een artistieke manier aan om hun kritiek op de internationale voedselpolitiek zichtbaar te maken.

Restafval

De toenemende concurrentie van multinationals maakt het voor boeren in Bangladesh onmogelijk om op hun eigen - biologische - manier te werken. Inmiddels domineren plastic verpakkingsmateriaal, blikken en plastic flessen het straatbeeld van de bazaar in Bangladesh. Bedrijven als Nestle en Coca-Cola verpakken hun producten en voorzien ze van barcodes, om meer controle op de productie te hebben en producten beter te kunnen traceren. In de praktijk zijn veel landen niet voorbereid op de verwerking van zo veel restafval. Zo belandt het merendeel van deze verpakkingen op straat.

Voedselveiligheid

In Bangladesh gelden andere eisen voor voedselproducten dan in Europa. Consumenten zijn minder beschermd tegen de risico's van wat ze kopen. Daardoor is voedsel kopen een soort Russische roulette geworden. Voedselverpakkingen in lokale bazaars staan vol met leugens die de mogelijke gevaren van het product verbergen. Rasad maakt de spanning tussen biologische lokale landbouw en internationaal opgelegde druk van multinationals voelbaar.

Gevaarlijke melk

Neem bijvoorbeeld de melkpakken van Tayeba Begum Lipi die ze voorzag van scheermessen. Nadat ze wetenschappelijke artikelen las over de aanwezigheid van de E-coli bacterie in ongepasteuriseerde melk, zocht ze naar een manier om dit verhaal een plek te geven in Rasad. Ongepasteuriseerde melk kan je Bangladesh gewoon op straat kopen en veel mensen doen dat dan ook, zonder te weten dat deze bacterie hen dodelijk ziek kan maken. Lipi zag in haar omgeving dat vooral kinderen hieraan stierven. De glimmende scheermesjes geven de melkpakken op het eerste gezicht een esthetische uitstraling, maar als je beter kijkt, zijn ze scherp en gevaarlijk. In Lipi’s materiaalgebruik wordt het gevaar zichtbaar dat kan schuilgaan in een ogenschijnlijk gezond product als melk.

Collectieve kritiek

Het collectief werkte veel in hun eigen werkplaats in Dhaka, maar ging soms ook naar ateliers van betrokken kunstenaars. De kunstenaars experimenteerden met verschillende media. Mahbubur Rahman, medeoprichter van Britto Arts Trust, begeleidde kunstenaars bij het gebruik van verschillende materialen. Onder zijn leiding werd de keramiekstudio van een van de kunstenaars omgebouwd zodat hier op grotere schaal keramische producten konden worden gemaakt. Door samen herbruikbare mallen te ontwikkelen, werden veel objecten in de installatie—zoals paprika’s, tomaten en aubergines—het resultaat van een collectief maakproces. Deze keramische voorwerpen vormen de basis waarop verschillende inhoudelijke lagen zijn aangebracht: ananassen en paprika’s werden voorzien van een handvat en veranderden daarmee in een handgranaat, pompoenen en tomaten werden bestempeld met het NON-GMO keurmerk dat gebruikt wordt om aan te geven dat producten niet genetisch gemodificeerd zijn. Hiermee laat het collectief zien hoe leeg de belofte van biologische teelt is geworden.

De leugens van de industrie

De manier waarop de grillige paradoxen in de marktkraam geconcretiseerd zijn verschilt niet alleen in vorm maar ook in toon. Tayeba Begum Lipi wijst op de pakken fruitdrank met de merknaam ‘Lie Lie’, een directe verwijzing naar de onbetrouwbaarheid van het product. Op het pak staat dat het product voor honderd procent uit vruchtensap bestaat, maar als je de kleine lettertjes leest zie je dat er allerlei andere stoffen in zitten.  Een voorbeeld van hoe de objecten in Rasad op een poëtische manier de pijnlijke realiteit laten zien. De keramische werken doen dit vaak met humor, als een manier om de achterliggende pijn op een zachte manier te verpakken vertelt Lipi.

De objecten in Rasad verwijzen niet alleen naar de leugens over en de gevaren van de producten. Het collectief verwijst ook naar de problematische internationale economische en sociaalpolitieke structuren die de voedselpolitiek wereldwijd, niet alleen in Bangladesh, negatief beïnvloeden.

De kokosnoot en Bikini eiland

De kokosnoten in zwart keramiek van Mahbubur Rahman vertellen een belangrijk verhaal over de negatieve inmenging van de Verenigde Staten naar kokosnoten in zwart keramiek.op Bikini eiland, In 1948 dwongen de Amerikanen de lokale bevolking te verhuizen om nucleaire tests uit op het eiland te kunnen uitvoeren. Tot de dag van vandaag heeft de bevolking niet kunnen terugkeren en is de grond zodanig aangetast dat er geen enkele vorm van landbouw meer mogelijk is. De kokosnoot verwijst niet alleen naar de bijnaam van het eiland (Coconut Place) maar ook naar de gedwongen reis van de bevolking. Kokosnoten zijn namelijk zo geëvolueerd dat ze via zeestromingen over grote afstanden kunnen migreren. Op de keramische kokosnoten staat men otemje bein anji wat dit is hun werk betekent. Hiermee legt de kunstenaar de schuldlast direct bij de Verenigde Staten. Aan de andere kant is de kokosnoot gemarkeerd met het Coca-Cola logo. In Rasad staan merken als Coca-Cola symbool voor een hedendaags imperialisme dat zich zowel via economische macht als militaire interventie openbaart. Een thema dat in onze huidige wereld moeilijk te negeren is.

Rasad is een levende installatie

In zijn totaliteit werkt de installatie Rasad als een archief: elk object vertegenwoordigt een verhaal, laat ons kennismaken met problemen rond voedselpolitiek en verwijst naar de grotere structuren die hieraan ten grondslag liggen. De ervaring van dit werk was heel anders bij Documenta Vijftien en de tentoonstelling Op Scherp uit 2024 in het Centraal Museum, waar de grote marktkraam meer objecten bevatte en je echt dichtbij kon komen. In de huidige collectieopstelling is de kraam kleiner en intiemer, maar juist doordat Rasad nu op een verhoging staat komen het maakproces en de artistieke kwaliteit meer naar voren. Voor deze opstelling maakte Kazi Sydul Karim Tuso op basis van een selectie objecten een geheel nieuw ontwerp voor de kraam. Het realiseren van deze nieuwe presentatie gebeurde in directe samenwerking met het museum dat zo actief deelnam aan het collectieve maakproces.

Met Rasad laten de kunstenaars van Britto Arts Trust zien hoe het politieke in het dagelijkse terugkomt. In de bazaar zijn de effecten van politieke kwesties concreet en voelbaar. Door de installatie steeds in een andere context te presenteren treden telkens andere perspectieven op de voorgrond. Het collectief geeft aan dat dit een belangrijke waarde van Rasad is: zo blijft het project in beweging.

In een tijd waarin de ruimte voor schurende en ongemakkelijke perspectieven onder druk staat, is de rol van kunst om verschillende zienswijzen samen te brengen belangrijker dan ooit. Het Centraal Museum wil hier met deze aankoop een belangrijke rol in spelen, niet alleen door Rasad een plek te geven in de collectie, maar ook door de installatie in bruikleen te geven zodat de verhalen in steeds nieuwe contexten blijven resoneren.

‍

‍

‍

‍

‍

‍