Buren met een gedeelde geschiedenis

Het ontstaan en de geschiedenis van de Fundatie

“Achter de rijkversierde gevel schuilt een bijzonder verhaal dat teruggaat tot 1754, toen de vermogende weduwe Maria Duyst van Voorhout, vrijvrouwe van Renswoude, haar nalatenschap bestemde voor de oprichting van een opleidingsinstituut voor talentvolle weesjongens. In 1761 betraden de eerste negen leerlingen het Utrechtse pand, waar zij onder toezicht van regenten werden opgeleid in ambachten die hen in staat stelden bij te dragen aan de Republiek. Het ideaal was helder: onderwijs als investering in zowel individu als samenleving. Dat ideaal kreeg vorm in een omgeving die sterk contrasteerde met het bestaande ambachtskindertehuis, dat toen gevestigd was op de plek van het huidige Centraal Museum, waar armoede en beperkte middelen de realiteit bepaalden. De Fundatie bood juist ruimte, structuur en opleiding aan de meest getalenteerde jongeren. Door de eeuwen heen bewoog de instelling mee met de tijd. Het verplichte uniform werd afgeschaft, met de komst van de hogere burgerscholen in 1863 volgden leerlingen lessen buiten de deur, terwijl zij in de Fundatie bleven wonen en ook meisjes kwamen in aanmerking voor studiebeurzen. Na des luiting van het kinderhuis in 1970 kreeg het gebouw deels een nieuwe functie; vanaf 1975 werden ruimtes verhuurd om het onderhoud te bekostigen. Maar tot op de dag van vandaag leeft de oorspronkelijke missie voort. De regenten van de Fundatie verstrekken nog altijd studiebeurzen aan jongeren die wat steun kunnen gebruiken om toegang te krijgen tot hoger onderwijs – met een groeiende focusop mbo-studenten, als eigentijdse doorvertaling van Maria’s visie.”

Wat maakt de Fundatie zo bijzonder?

“Dit ensemble is vrijwel volledig intact gebleven. Het huis is nog altijd zoals het in de achttiende eeuw is ontworpen, met talloze sporen van de leerlingen die er hebben gewoond en geleerd. Je ziet hun ontwikkeling terug in tekeningen, schilderijen en portretten die zij van elkaar maakten. Ook het servies en de inrichting die de regenten lieten aanschaffen en die deels ook door leerlingen zijn gemaakt, zijn bewaard gebleven, waardoor het geheel een zeldzaam compleet beeld geeft van deze wereld. Daarbij is de rijk uitgevoerde rococostijl, die in Nederland maar weinig zo volledig bewaard is gebleven, van uitzonderlijke kwaliteit. Deze gelaagdheid maakt het ensemble van grote cultuurhistorische waarde. Tegelijkertijd zijn er ook sporen van het strenge regime: in de kelder herinneren onder meer een pijnbank en een zwaar houten blok, letterlijk een ‘blok aan het been’, aan de strenge discipline waar aan de leerlingen werden onderworpen.”

Hoe hebben het Centraal Museum en de Fundatie zich als buren tot elkaar verhouden, en hoe krijgt de collectie straks een plek in het museum?

Behalve de historische band tussen het kinderhuis en de Fundatie, is er ook al een lange band met het museum. Deze gaat terug tot de jaren dertig van de twintigste eeuw, toen in Utrecht een middeleeuws schip werd opgegraven. Het Centraal Museum was toen net verhuisd naar de huidige locatie en stond voor een praktisch probleem: het schip was te bijzonder om niet te tonen, maar zo groot dat het alleen in de kelder paste. Die ruimte was echter al in gebruik voor archeologische vondsten uit de provincie Utrecht, beheerd door het Provinciaal Utrechts Genootschap (PUG). De Fundatie van Renswoude bood de oplossing: hier werd een verdieping ingericht voor deze archeologische collectie. Tot 2012 bleef de Fundatie deze functie vervullen en in die periode ontstond een intensieve samenwerking tussen het museum, de Fundatie en het PUG. Die gedeelde geschiedenis vormt de basis voor wat je gerust een langdurig partnerschap kunt noemen - ook fysiek, want van buitenaf ogen de gebouwen als één geheel. Deze zomer start het Centraal Museum met een volledige inventarisatie van de collectie van de Fundatie. Alle objecten worden zorgvuldig opgemeten en gefotografeerd, om ze digitaal toegankelijk te maken. Daarnaast worden plannen ontwikkeld om bezoekers toegang te geven tot het huis zelf, via rondleidingen. Zowel online als fysiek hopen we dus veel meer mensen dan voorheen te laten meegenieten van dit bijzondere erfgoed."

En dan tot slot, heb jij als hoofd van het collectiebeheer een persoonlijk favoriet onderdeel van de collectie?

Wat de Fundatie uniek maakt, is dat alles nog in samenhang te ervaren is. Daarom kan ik niet één favoriet onderdeel kiezen: de kracht van de Fundatie zit in het ensemble als geheel. Ik ben vooral erg nieuwsgierig naar de verhalen die nog naar boven zullen komen. Er melden zich nu al mensen die aanvullingen en herinneringen hebben bij de collectie. Ik leer iedere week meer, ook over de prachtige objecten, zoals een klok die door leerlingen is gemaakt en een pianoforte die in de portrettenkamer staat. Maar ook over de achtergronden van al deze welvaart hoop ik meer te gaan ontdekken. Bij onderzoek naar de collectie van het Centraal Museum hebben we de afgelopen jaren bijvoorbeeld verhalen over de koloniale herkomst van veel rijkdom blootgelegd. Ik hoop de komende maanden, samen met alle collega's, nog veel geheimen te gaan ontrafelen. En die zullen we dan met veel plezier delen met ons publiek.

‍

Beeldcredits:

Foto Your Epic