Go to main content

Drieluik met het laatste avondmaal, stichters met heiligen en op de buitenzijden van de luiken de heilige Nicolaas en de heilige Catharina

Drieluik met het laatste avondmaal, stichters met heiligen en op de buitenzijden van de luiken de heilige Nicolaas en de heilige Catharina

Drieluik met het laatste avondmaal, stichters met heiligen en op de buitenzijden van de luiken de heilige Nicolaas en de heilige Catharina

Dit drieluik is een van de weinig bewaard gebleven Utrechtse altaarstukken. De afgebeelde personen hadden alle een band en was vermoedelijk bestemd voor het in 1393 gestichte kartuizerklooster Nieuwlicht, dat even ten noorden van Utrecht aan de Vecht lag. Op het middenpaneel is het Laatste Avondmaal weergegeven. Christus, met zijn lieveling Johannes de Evangelist aan zijn borst, reikt naar het lam op het bord dat voor hem op tafel staat. Tussen de duim en wijsvinger van zijn rechterhand houdt hij de hostie. Judas zit tegenover hem. De bundel met geld in diens linkerhand duidt op zijn functie als kasbeheerder en verwijst bovendien naar de zilverlingen die hij ontving voor zijn verraad. De gebeurtenis vindt plaats in een open loggia met tal van renaissance motieven, die doorlopen op de zijpanelen. Open boogvensters met gotische driepassen geven zicht op een weids landschap met in de verte rotspartijen. Zowel in de loggia als in het landschap is nog een aantal gebeurtenissen te zien. Geheel links zien we Christus op de olijfberg; links op het middenpaneel het Judasverraad en de voetwassing die tijdens het avondmaal plaatsvond, en op het rechterpaneel de kruisdraging. Aldus ontvouwt zich in chronologische volgorde een deel van het passieverhaal. 

Op het linker luik zijn hun zonen Jacobus en Vincentius Pauw afgebeeld, samen met hun neef Petrus Zas. Deze waren met elkaar verbonden door het huwelijk van Ghijsbertus Pauw en Adriana Zas. De heiligen achter hen zijn Laurentius of, en meer waarschijnlijk, Vincentius van Zaragoza en Sebastiaan. Op het rechter luik is waarschijnlijk hun tante Digna Zas voorgesteld, de zus van hun moeder. De heiligen Joris en Johannes de Evangelist staan achter haar. Als het drieluik gesloten is worden de heiligen Nicolaas en Catharina zichtbaar. Ze bevinden zich in een heuvelachtig landschap met opnieuw grote rotsformaties in de verte.

Het altaarstuk, afkomstig uit de beroemde collectie van de joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker, werd in 2010 van de erven aangekocht door de Stichting Van Baaren Museum en kon zo opnieuw als bruikleen worden toegevoegd aan de collectie van het Centraal Museum.

Title
Drieluik met het laatste avondmaal, stichters met heiligen en op de buitenzijden van de luiken de heilige Nicolaas en de heilige Catharina
Dating
ca. 1521
Object type
schilderij, drieluik
Object number
31199

Anoniem Noord-Nederlands

View full profile
Technique
olieverf op paneel op multiplex; geschilderd
Dimensions
  • hoogte (middenpaneel) 149.5 cm
  • breedte (middenpaneel) 96.5 cm
  • hoogte (middenpaneel met lijst) 165 cm
  • breedte (middenpaneel met lijst) 108.2 cm
  • diepte (met lijst) 7.3 cm
  • diepte (met lijst) ca. 15 cm (in gesloten toestand)
  • hoogte (linkerluik binnen) 149.5 cm
  • breedte (linkerluik binnen) 39 cm
  • hoogte (linkerluik buiten) 149.5 cm
  • breedte (linkerluik buiten) 39 cm
  • hoogte (rechterluik binnen) 149.5 cm
  • breedte (rechterluik binnen) 39 cm
  • hoogte (rechterluik buiten) 149.5 cm
  • breedte (rechterluik buiten) 39 cm
  • hoogte (linkerluik met lijst) 164.5 cm
  • breedte (linkerluik met lijst) 54 cm
  • hoogte (rechterluik met lijst) 164.2 cm
  • breedte (rechterluik met lijst) 53.6 cm
Acquisition
bruikleen Stichting Van Baaren Museum (2010)
Keyword
laatste avondmaal, voetwassing door Christus
Inscriptions and marks
:
Notes
  • vervaardiger tot 1999: anoniem Utrechts (ca. 1525), mogelijk Jan van Huemen
  • Van Luttervelt (1947, p.108-114) identificeerde de geportretteerden aan de hand van de karthuizer kledij van de stichters, de wapens van de families Pauw en Zas uit Utrecht en de vermeldingen van leden van deze families in het necrologium van het karthuizer klooster Nieuwlicht bij Utrecht
  • Op de binnenzijde van het linkerluik zouden zijn afgebeeld geheel links Petrus Zas, prior van het klooster 1525-1540 en voor hem links zijn neef Vincentius Pauw (?-1538) en rechts diens broer Jacobus Pauw (1494/1495-1545)
  • Op de binnenzijde van het rechterluik zou Digna Zas (?-?) zijn geportretteerd, tante van de drie stichters op het linkerluik. Alle vier werden begraven in het klooster Nieuwlicht.
  • Volgens Scholtens (1952, p.157-160; 1953, p.56-57) is de stichter op het linkerluik geheel links Jacobus Pauw, omdat hij de kleding draagt die voor een karthuizer lekebroeder (convers) gebruikelijk was. Voor hem zouden links zijn broer Vincentius Pauw knielen (dit vanwege de gelijkenis) en rechts hun neef Petrus Zas.
Rights
Public domain
Documentation
Verslag van bijvak Materieel Onderzoek in het Centraal Museum te Utrecht [bijvakverslag 1991], Elsbeth Brouwer, Janet De Keukeleire, anonieme schrijver, 15 p.
Verslag van enkele methodes van materiaal onderzoek […] 16e eeuws avondmaal triptiek [bijvakverslag 1981], Leo Zwaal, Anna Boonstra, 38 p.
Herwonnen kunstbezit : keuze-tentoonstelling van uit Duitschland teruggevoerde Nederlandsche kunstschatten, [woord vooraf E.L.L. de Wilde], Stedelijk Van Abbemuseum (Eindhoven, 1946), 45 p.
Herwonnen kunstbezit : keuze-tentoonstelling van uit Duitschland teruggevoerde Nederlandsche kunstschatten, [woord vooraf E.L.L. de Wilde], Stedelijk Van Abbemuseum (Eindhoven, 1946), 40 p., 16 p. pl.
Tentoonstelling Bijbelsche Kunst, [voorw. F. Schmidt-Degener], Rijksmuseum (Amsterdam, 1939), 132 p., [44] p. pl.
De Catalogus der schilderijen [1952], Centraal Museum (Utrecht, 1952), LVIII + 512 p.
De gedekte tafel in vijf eeuwen, Haags Gemeentemuseum (Den Haag, 1928)
Die Kölner Kartause um 1500, W. Schäfke, (Köln, 1991)
Old master paintings : an illustrated summary catalogue, Rijksdienst Beeldende Kunst, Waanders (Zwolle, 1992) Rijksdienst Beeldende Kunst (Den Haag, 1992), 454 p.
Schilderkunst tot 1850. De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht [cat. nrs. 591-902], Liesbeth M. Helmus, Centraal Museum (Utrecht, 1999)
The Triptych of the Pauw-Sas Family from the Utrecht Charterhouse, Henri L.M. Defour, Uitgeverij Verloren (Hilversum, 2011), p. 321 - 332
De erfenis van Aelbert van Ouwater, K.G. Boon, (Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek (NKJ), 1947)
Iets over de Bouwgeschiedenis en het Kunstbezit van de Chartoise te Utrecht, H.J.J. Scholtens, (Jaarboekje van Oud-Utrecht, Aflevering: 1953), p. 47-57
Kunstwerken in het Utrechtse Karthuizerklooster. Nogmaals: De kloosterkerk van Nieuwlicht en het drieluik van de H.H. Martelaren (1521), H.J.J. Scholtens, (Oud Holland : nieuwe bijdragen voor de geschiedenis der Nederlandsche kunst, letterkunde, nijverheid, enz., 1952)
Twee Utrechtsche Primitieven (Johannes van Huemen?), door R. van Luttervelt, (Oud Holland : nieuwe bijdragen voor de geschiedenis der Nederlandsche kunst, letterkunde, nijverheid, enz., Jaargang: 62, 1947), p. 107 - 122
Hof van Chartreuse: poort naar de middeleeuwen, Arjan den Boer, (DUIC = De Utrechtse Internet Courant, 28 april 2018), p. 1-9