Urbana 22-1-’72 Zeer geachte Mevrouw Schröder, // Heel veel dank voor de catalogus van de Rietveld tentoonstelling in Amsterdam. Van mijn vader had ik een recensie van Blijstra gekregen die vriendelijk maar niet zo veel zeggend was. Ik ben erg benieuwd van U te horen of de tentoonstelling goed was in vergelijking met de voorafgaande in de zin dat Rietvelds ware betekenis voor de Nederlandse en internationale ontwikkelingen nu eindelijk in z’n ware proporties is omschreven. Ik moet me werkelijk bij verontschuldigen dat het zo lang heeft geduurd voor U een brief van me kreeg. Er is veel gebeurd hier. U weet dat ik een aanstelling hier heb voor een periode van twee jaar, die nu in September afloopt. Ik had voor mijzelf al het besluit genomen door te gaan met onderrichten met het oog op de mogelijkheid verder research te doen, een bezigheid die me toch erg intresseerd. De Universiteit verkeerd echter in een zeer moeilijke situatie, financieel gezien, en ons budget is dan ook drastisch beknot en zal nog verder besnoeid worden in het komende jaar. Het directe gevolg is dat men posities moet elimineren, het ligt natuurlijk voor de hand dat temporaire posities het eerst voor de bijl gaan. Mijn aanstelling was tijdelijk en het was niet voorzien dat ik zou blijven, ik wist dat en verwachtte of een verdere benoeming of een directe afwijzing. Wat echter gebeurde was het allerlaatste wat ik verwacht had, het zogenaamde committee of advice adviseerde het hoofd van het Departement mij wat je zou kunnen noemen tijdelijk op ijs te zetten, in die zin dat men mij adviseerde twee jaar in een eerste klas bureau in Chicago te gaan werken om daarna weer terug te komen. In de tussen tijd kan ik voortdurend in contact met de Universiteit blijven en mijzelf voorbereiden voor een terugkeer. Dat ga ik nu dan ook doen. Een verdere gebeurtenis betreft mijn privé leven, op 5 februari a.s. ga ik trouwen. Ongeveer drie jaar geleden had ik in Zürich een amerikaanse negerstudente in sociologie leren kennen, we hebben altijd gecorrespondeerd en het jaar daarop bezocht ze voor de tweede keer Europa en ook Zwitserland en toen ik naar Amerika ging ben ik haar gaan bezoeken in Chicago. Wanneer je iemand echter vriendschappelijk kent voor drie jaar ga je je natuurlijk eens afvragen hoe gaat dat nu verder, dat vroeg ik mij althans af. Om het verhaal kort te maken kort voor Kerstmis vroeg ik haar mij te trouwen en dat bleek in goede aarde te vallen. We houden alles beperkt tot een minimum, ik beschouw een bruiloft en de hele geschiedenis er om heen als traditionele bijzaak, om die reden sturen we aan iedereen een kaart achter af met de mededeling dat we getrouwd zijn. In het voorjaar ga ik een positie zoeken in Chicago waarbij het Departement mij alle mogelijke hulp gaat verlenen in de vorm van aanbevelingsbrieven, verder moeten we een woning zoeken. Als volgende stap komt mijn emigratie visum wat, nu ik met een amerikaans staatsburger ga trouwen, zeer vereenvoudigd wat betreft de noodzakelijke procedures. In de zomer komen we naar Europa om een reisje te maken in Italie en waarschijnlijk Griekenland en om verder de verhuizing van mijn meubelen en bezittingen te organiseren. Het amerikaanse staatsburger schap vraag ik niet aan, Amerika is een raar land en ik persoonlijk vertrouw niets en niemand hier, sociaal gezien is het volledig onderontwikkeld. Het feit dat je mogelijkheden hebt die je in Europa niet hebt moet met voorzicht genoten worden. Hoe gaat het met de restauratie van het huis? Heeft Jan Veroude tenminste ingezien dat hij een enorme blunder gemaakt heeft met het schilderen van het huis? Ik had geprobeerd een paar dias te maken van de plekken waar je de oude verf nog kon zien, maar kleurenfoto’s zijn nog steeds volkomen onbetrouwbaar. Ik denk dat met een zwart wit film en een kleurenfilter je de verschillen in kleur kunt vastleggen, maar dat je de kleuren zelf van hand moet na mengen. Ik heb er nog veel over na gedacht en om heel eerlijk te zijn ben ik tot de misschien niet zo hoopgevende conclusie gekomen dat het geheel er van afhangt of iemand gevonden kan worden, die het probleem met hart en ziel aanpakt. Wanneer het huis niet met begrip en liefde wordt behandeld krijg je nooit dat resultaat wat het zou moeten zijn. Ik heb in Parijs de villa Savoie gezien die door ambtenaren van de franse staat is gerestaureerd. Het huis is schitterend alleen de kleuren zijn een volledig fiasco. De dame die ons rondleidde vertelde ons dat er verschillende mensen geweest waren die het huis gekend hadden in de oorspronkelijke toestand, het verschil [begin doorhaling] met [einde doorhaling] tussen de restauratie en de originele toestand lag vooral in de kleuren. De hele buitenkant bijvoorbeeld is nu een gebroken wit, bijna licht grijs, in de oorspronkelijke toestand was het een fel wit, Le Corbusier had in de witte verf heel fijn marmerpoeder gemengd wat natuurlijk een heel speciaal effect heeft. De kleuren zoals ze nu in het huis zijn, zijn bepaald door een ambtenaar belast met de restauratie, U kunt zich voorstellen hoe zo’n ambtenaar een subtiel probleem als dit behandeld. Ondanks dit treurige feit blijft het huis een juweel. Ik gloof dat het eerste wat er gebeuren moet wanneer de restauratie begint is een nauwkeurig namengen van de oude nog na te halen kleuren, het probleem van de oude kleuren in samenhang met hun samenstelling zal heel moeilijk zijn, al hoewel bij een echte restauratie indien enigszins mogelijk altijd de oude materialen gebruikt en toegepast worden. Monumentenzorg past, wanneer er geen andere mogelijkheid is, geen moderne materialen toe en tracht wanneer het moderne materialen gebruikt altijd het effect van de oude te bereiken. Dit betekend dat men voor het huis een verfexpert moet inschakelen die eerst moet vaststellen wat voor verfen er gebruikt zijn, of die nog gemaakt kunnen worden en wanneer niet welke moderne verfen het zelfde effect opleveren. Wanneer ik dit zo schrijf moet ik terugdenken aan de dag waarop ik het huis voor de eerste keer zag, ik gloof dat het in Maart was, het weer was wat regenachtig, koud en af en toe zon. De eerste indruk was zo overweldigend, ik kende het huis niet ook niet van afbeeldingen, dat ik letterlijk met stomheid geslagen was. Nu achteraf is het vreemd dat mijn eerste associatie er een was met kubistische schilderijen van Braque, en niet met Mondriaan, die ik waarschijnlijk onbewust altijd als volkomen vlak, twee dimensionaal had ondervonden, terwijl de kubisten een twee dimensionale “ruimtelijkheid” suggereerden. Natuurlijk zijn de kleuren van Braque totaal anders, het huis is bij de eerste ontmoeting als een fijngestemde vleugel waarin elke toon volmaakt klinkt. De kleuren, de kleurnuances, hun quantitatieve verhoudingen tot elkaar zijn als gestemde tonen van een vleugel. Ondertussen werk ik hard aan mijn Masterthesis, heel intressant is dat ik in de 19e eeuw ben gedoken en tot de conclusie ben gekomen dat een groot aantal opvattingen en denkrichtingen nog steeds volkomen 19e eeuws zijn en dat wij slecht zeer ten dele mensen van onze tijd zijn, iets wat algemeen helemaal niet gezien of erkend wordt. Het zelfde geldt voor de architectuur, vooral hier in Amerika, maar ook in Europa, ze is formalistisch en estetisch maar niet ruimtelijk. Wat intressant is om vast te stellen is de enorme opgang van gekleurde plastic meubelen en het ontwerp van interieurs uit een stuk, waarbij het opvallend is dat er van flexibiliteit absoluut geen sprake is, ruimtes worden als fixe cocons ontworpen, waarin de mens op maar een heel beperkte wijze kan leven zoals hij wil, het interieur fixeerd zijn doen. Natuurlijk zijn er ook de kale supertechnische interieurs waar alles flexibel en mobiel is. Ik gloof dat de mens niet zo’n behoefte heeft aan voortdurende verandering, alleen hij moet het idee hebben of de weet hebben, dat hij veranderen [begin onderstreping] kan [einde onderstreping] als hij dat wil. Echte vrijheid is beperkte vrijheid, totale vrijheid is geen vrijheid, dat kan je zo goed hier zien [begin doorhaling] bij [einde doorhaling] in bijna alles wat in het leven belangrijk is, dat is het grote drama hier. Beste Mevrouw Schröder ik zal u precies schrijven hoe de hele bruiloft was, er wordt er een gehouden omdat de familie van de bruid het per se wil, dat kan je natuurlijk niet weigeren. Ik hoop dat alles goed met U is en ben erg blij van U te horen wanneer U tijd heeft. De allerhartelijkste groeten // Walter Stahl