WALTER STAHL architect [voorgedrukt briefhoofd met logo] // 8047 Zürich In der Ey 81 11-5-’70 Zeer geachte Mevrouw Schröder, Hoe maakt U het?Ik moet U mijn excuses maken voor zo’n lange schrijfpauze. Sinds ik met U telefoneerde, de laatste keer dat ik in Holland was, is er van alles en nog wat hier voorgevallen. Ononderbroken heb ik aan mijn port-folio voor Amerika gewerkt. Verschillende tekeningen moest ik wat bijwerken, enkele moesten nog gemaakt en sommige projecten heb ik alle, rond 60 blade fotograveren laten en vergroten op 18x24 cm Deze foto’s heb ik [begin geschreven tussengevoegd] op [einde geschreven tussengevoegd] acryl platen, een soort plastic opgeplakt, het geheel ziet er mooi, maar Zwitsers degelijk, uit. Tenslotte moest ik van elk project een korte engelse beschrijving maken en met electrische schrijfmachine, vanwege de mooie letters, schrijven. Vandaag heb ik de laatste bladen geschreven en nu wacht ik op een speciale doos, die de boekbinder voor me maakt waarin alles precies past. Het geheel is wel niet goedkoop maar er hangt zoveel van af. Ondertussen heb ik van een voormalig assistent van Prof. Hoesli het verzoek gekregen om me te laten voordragen als assistent aan de E.T.H. in Zürich. Ik heb enkele lange gesprekken met deze man gehad en hij vertelde me, dat het zonder meer mogelijk was na een jaar een aanvullend examen te doen waarmee ik dan het diploma van de E.T.H. zou verkrijgen en dan aansluitend, wanneer mij dat zou intresseren een dissertatie zou kunnen schrijven. Het werk als assistent vult niet de gehele week, zodat ik genoeg tijd over zou hebben om te studeren. U kunt begrijpen dat, dat alles wel wat onverwacht kwam en ik eerlijk gezegd niet precies weet welk besluit ik zal nemen. Natuurlijk moet ik eerst het resultaat uit Amerika afwachten, voor het een werkelijk probleem wordt. Er zitten vele kanten aan, in m’n hart zou ik wel naar Amerika willen, je hebt meer mogelijkheden, Het universitaire leven is veel actiever, afgezien nu van de onlusten die er momenteel plaatsvinden. Ik kan me met problemen bezig houden waarvoor men hier zich in Europa nog niet intresseerd n.l. evironmental design. Aan de andere kant is Zürich ook verlokkend, ik woon hier, ken de situatie, zou in de gelegenheid zijn mijn diploma hier te behalen en te disserteren. Dat laatste zie ik alleen als een financiele statusverhoging en verzekering, je komt op een hoger niveau, in elk opzicht, dat is nu eenmaal het treurige feit in onze wel zeer materialistisch maatschappij. Kennis wordt meer en meer een waardepapier voor de toekomst. Aan de andere kant is de E.T.H. een nogal stoffige inrichting, die niet progressief is, ze heeft meer naam in het buitenland dan ze wel verdiend. Door de academische vacanties zou ik de mogelijkheid hebben nog studiereizen te maken, die ik anders niet meer maken kan, d.w.z. vanuit Amerika kan ik ze ook maken. In samenhang met de huidige buitenlander politiek van de zwitserse regering speelt nog een andere factor een rol is de z.g. Ansässigkeit, d.w.z. na zes jaar oponthoud hier in Zwitserland kan je je vrij overal vestigen, dit alles vervalt wanneer ik nu het land verlaat. Mijn vader zou het natuurlijk ook graag zien wanneer ik hier blijf, ik ben dan dichter bij Nederland, wat ik kan begrijpen. Ik wil Prof. Braun eens vragen wat hij van een amerikaans assistentschap denkt, misschien kan zijn antwoord van doorslag zijn om het niet te doen. Sinds ik weer aan m’n port-folio werk en ik de toelichtingen schreef heb ik steeds aan Rietveld en U moeten denken, aan Uw huis aan Rietveld’s werk en wat hij geschreven en gezegd heeft. Het is me daarbij steeds duidelijker bewust geowrden hoeveel ik aan hem te danken heb en hoeveel dingen mij duidelijk en bewust geworden zijn door alles wat hij geschreven heeft. Ik werk momenteel aan de analyse van een tweede boek, dat zich bezig zal houden met visuele aspekten van de wereld rondom ons, de zinloze verwoesting van stad en land, de stedelijke woekeringen en het volledig ontbreken van visueel attractieve gebouwen en stadsuitbreidingen. Er is veel mis heden ten dage. Een collega van me heeft me twee nummers gestuurd van het tijdschrift voor architectuur en beeldende kunsten no. 22 en 23 geheel gewijd aan Piet Blom het werkel bedroevend hoe men het werk van Blom zo kan verheerlijken en te kijk stellen, het is het werkelijk niet waard. Zijn nieuwe mensa in Drienrelo [begin doorgekruisd] is werkelijk [einde doorgekruisd] herinnerd me een beetje aan de beroemde plattegrond van het klooster in St. Gallen uit de negende eeuw, of sommige plattegronden van romeinse forums in Rome ten tijde van Julius Cesar. Het is ruimtelijk onduidelijk, ouderwets en wat nog erger is in hogemate ornamentaal. Konstruktief is het een leugen, wanneer U de hoofdkonstruktie ziet, geheel uit geprefabriceerde betonnen elementen, dan verwacht je daarvan iets terug te vinden. Niets van dat alles, het is zorgvuldig verpakt met boerengeveltjes architectuur. Meneer Bakker Jr. van de Fa. Steltman, die ik de laatste keer toen ik hem bezocht een beetje merkwaardig geworden vond, vertelde me in telefoongesprek dat ik met hem had enthousiast over de nieuwe kerk van Van Eyck in Den Haag, ik ben erg benieuwd wat dat is. Misschien ben ik wat erg kritisch, maar sinds zijn Sonsbeek paviljoen, wat ronduit slecht was, je kon er niets bekijken zonder je rug aan iemand of een muur achter je te stoten, ben ik erg huiverig voor zijn werk geworden. Merkwaardigerwijze wordt hij vanwege zijn gepraat in het buitenland, ook hier in Zürich hoog aangeslagen. Wat mij de laatste keer toen ik in Nederland was zo opviel was het feit dat de invloed van Rietveld overal enorm is toegenomen, zonder dat ze het willen. De huisjes van Herman Haan op het Campus terrein in Drienerlo, in een van de nummers van Bouwkundig Weekblad afgedrukt zijn gewoon directe Rietveld derivaten, excuseerd U me deze uitdrukking maar zo zien ze er werkelijk uit.Niet eens zo slecht dat is nog het mooiste van alles. Maar verder heb ik overal overkragende daken à la Rietveld, muurvlakken, kubusachtige vormen in geglazuurde baksteen etc. gezien. Het zou werkelijk intressant zijn dit eens nader te bestuderen. Toen de C.I.A.M werd opgeheven schreef Oud een artikel ,, De C.I.A.M. is dood, leve de CiA.M. “, je zou een paralel kunnen schrijven ,,Rietveld is dood, leve Rietveld”. Het is voor mij alleen maar een overduidelijk bewijs, dat Rietveld een ruimtelijke vormgeving heeft ontwikkeld die a.h.w. verankerd is in het Nederlandes denken en ruimtelijk beleven, het ligt in de aard van het land en z’n tradities. Men zou zijn architectuur kunnen vergelijken met de klassieke Japanse architectuur. Ik gloof dat men zich absoluut niet bewust is wat men in Nederland in de architectuur aan Rietveld te danken heeft. Ij zou U details kunnen laten zien en kleinere gebouwen, bijv. een tankstation bij de IJ-tunnel ingang wanneer men van Edam komt waarin dit alles zo tot uitdrukking komt. Heeft U nog wat van Prof. Braun gehoord, ik moet hem beslist schrijven, ik heb bijna een jaar achterstand. Hoe maakt Uw dochter het, als ik aan haar denk moet ik altijd weer aan ons gesprek denken wat ik met U en Uw dochter had over het beroep architect. Zodra ik met mijn port=folio geheel klaar ben ga ik eindelijk weer verder werken aan twee geschriften, het ene over de kleur en het andere over environmental design, de voordracht die ik in Frankrijk gehouden heb. Ik moet U eerlijk zeggen dat ik blij zal zijn niet meer in een bureau werken te moeten, je kunt absoluut niets voor jezelf [begin met zwarte pen geschreven] doen. M’n blad is vol en ik stop hier, hartelijke groeten en ik hoop dat alles met U goed gaat. Walter Stahl [einde met zwarte pen geschreven]