Ga direct naar hoofdinhoud

Gezicht op het koor en de toren van de Domkerk te Utrecht

Gezicht op het koor en de toren van de Domkerk te Utrecht

Gezicht op het koor en de toren van de Domkerk te Utrecht

Jan Hendrik Verheyen is een typische representant van de in de eerste helft van de negentiende eeuw heersende nationale stijl, de Nederlandse Romantiek. Hij schilderde portretten van familie en vrienden, kleine genrestukjes en landschapjes, maar genoot alleen als architectuurschilder een zekere faam. De zeventiende- eeuwse architectuurschilders Jan van der Heyden en Job en Gerrit Berckheyde waren zijn grote voorbeelden. Het Gezicht op het koor en de toren van de Domkerk te Utrecht is een van zijn mooiste stadsgezichten.

In de negentiende eeuw veranderde Utrecht snel van aanzien. Veel gebouwen vielen onder de slopershamer: de stadsmuren met de poorten, kerken, gasthuizen en veel woonhuizen. Nieuwe panden verrezen, zoals de Winkel van Sinkel en de rechtbank. Andere gebouwen kregen een nieuwe gevel, zoals bijvoorbeeld het stadhuis. Op de vrijgekomen plek van de stadsmuur legde architect J.D. Zocher een plantsoen in Engelse landschapsstijl aan.
Burgemeester H.M.A.J. van Asch van Wijck was een voorstander van stadsvernieuwing maar zette zich ook in voor (gedeeltelijk) behoud van het bedreigde erfgoed. Hij verzamelde bouwfragmenten van gesloopte gebouwen en stimuleerde restauraties. In de jaren ’20 en ’30 van de negentiende eeuw kregen de Domkerk en de Domtoren een grondige opknapbeurt. Daarbij werd eindelijk ook het puin van het ingestorte schip opgeruimd dat er sinds de storm van 1674 was blijven liggen. Er ontstond een ruim plein, het Munsterkerkhof, het huidige Domplein. Op het plein organiseerde men een groentemarkt maar omdat het er veel te hard waaide werd de markt na korte tijd weer opgeheven.

Schilders legden het verdwijnende stadsbeeld vast. Een van hen was Jan Hendrik Verheyen (1778-1846). Hij schilderde onder meer de Tolsteegpoort en de Weerdpoort. Verheyen was een specialist in het topografische genre. Vaak hebben zijn werken een fantasierijke inslag, maar dit achteraanzicht van de Utrechtse Dom is tamelijk nauwkeurig, al is het gezichtspunt erg laag genomen. Het overdreven perspectief onderstreept de monumentaliteit van de kathedraal . Het koor met zijn luchtbogen, de kooromgang, de (toen witgepleisterde) consistorie met daarachter het bovenste stukje van het noordertransept zijn gedetailleerd afgebeeld. De toren komt vanaf het uurwerk, net onder de tweede omloop, boven het dak van de kerk uit.

Midden op straat kijkt een man met bezem en een kruiwagen naar de rommel die hij moet gaan opruimen. Links daarvan verkopen twee vrouwen fruit en bloemen. Iets verderop vraagt een bedelaar om geld aan een chic geklede vrouw en man. Dit alles speelt zich af tegen het decor van een ietwat vervallen en kale Domkerk. Door slechte financiële omstandigheden was het onderhoud van de kerk jarenlang minimaal geweest.

Het schilderij dateert van kort na de restauratie van de Domkerk en de aanleg van het Munsterkerkhof. Het straatbeeld is levendig. Een bijzonder detail is de groentevrouw, een verwijzing naar de markt die ter plaatse gedurende enige tijd werd gehouden. Rechtsonder staat een lid van de Compagnie Vrijwillige Jagers. Dit militaire onderdeel van het Utrechtse Studenten Corps nam in 1830-1831 deel aan de oorlog tegen de Belgen nadat die zich van Nederland hadden afgescheiden. Dit detail pleit voor een datering van het schilderij na de zomer van 1830.

Titel
Gezicht op het koor en de toren van de Domkerk te Utrecht
Datering
ca. 1829
Objectsoort
schilderij
Objectnummer
28157

Jan Hendrik Verheijen

Bekijk volledige profiel
Materiaal
doek
Techniek
olieverf op doek
Afmetingen
  • hoogte 79.5 cm
  • breedte 100 cm
  • hoogte (met lijst) 108.5 cm
  • breedte (met lijst) 129.8 cm
Verwerving
aankoop met steun van Vereniging Rembrandt (1997)
Geassocieerde periodes
Moderne tijd 1795 - heden
Trefwoord
stadsgezicht, topografie, Utrecht, Utrecht, Domkerk
Opschriften en markeringen
signatuur recto l.o.: IHVerheyen (IHV ineen)
Opmerkingen
  • Rechtsonder op het schilderij is een lid van de Compagnie Vrijwillige Jagers afgebeeld. De leden van het Utrechtsch Studenten-Corps besloten in 1830 met een eigen eenheid aan de strijd tegen het opstandige Zuiden deel te nemen. (Zie de brief van 7 april 1997 van E.G. Planten in de documentatie van het Centraal Museum. Zie ook Struick 1968, pp. 333-334 en afb. op p. 333). Op de veiling van de kunstnalatenschap van Jan Bleuland, hoogleraar in de medicijnen te Utrecht, was "eene afbeelding van de Doms-kerk, en Toren binnen de stad Utrecht; in kouleuren, door J.H. Verheijen" te koop (Catalogus van eene uitgebreide verzameling schilderijen [....] bijeen verzameld en nagelaten door Jan Bleuland, 1839, p. 96, portefeuille 3, nr. 1). Mogelijk betreft het een " overtreksel" naar dit schilderij. Zie ook de maquette van de Domkerk door F.C.E. van Embden van ca. 1828 (inv.nr. 494) die de kerk in dezelfde toestand weergeeft.
Rechten
Publiek domein
Documentatie
Bij de achterpagina, x, Gemeente Utrecht (Utrecht, 1998)
Schilderkunst tot 1850. De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht [cat. nrs. 591-902], Liesbeth M. Helmus, Centraal Museum (Utrecht, 1999)
Utrechters : het dagelijks leven in de Domstad tijdens de laatste twee eeuwen, A. van Hulzen, Erven J. Bijleveld (Utrecht, 1997), 189 p.
Veilingcatalogus Sotheby's Ludlow, The contents of Stokesay Court, Ludlow, Shropshire, 29-09-1994, (1994)
Lexicon Genootschap Kunstliefde 1807-2007 : Kunstenaarsleden van het Genootschap Kunstliefde te Utrecht 1807-2007, J.A. Röell, Jaap Röell (Utrecht, 2026), 3 dl. (142, 820, 424 p.)
P.C. Wonder (1777-1852) : Een Utrechter in Londen, red. Elinoor Bergvelt, tekst Reinier Baarsen, Elinoor Bergvelt, Liesbeth Helmus ...[et al.], Lecturis (Eindhoven, 2015), 160 p.
De Utrechtse Domtoren : Trots van de stad, René de Kam, Frans Kipp, Daan Claessen, Matrijs (Utrecht, 2021), 560 p.
Suster Bertken : Het wonderlijke verhaal van de Utrechtse kluizenares die zich 57 jaar lang vrijwillig liet opsluiten, Frans Willem Verbaas, Mozaïek (Utrecht, 2023), 317 p.
Gezicht op het koor en de toren van de Dom van J.H. Verheyen, Liesbeth M. Helmus, (Domkerk : bericht van de Stichting Vrienden van de Domkerk, Jaargang: 12, Aflevering: 2, oktober 2000 (oktober)), p. 12-17
'Gezicht op het koor en de toren van de Domkerk te Utrecht' : Jan Hendrik Verheyen (1778-1846), Liesbeth M. Helmus, (Vereniging Rembrandt, Jaargang: 7, Aflevering: 1, voorjaar 1997), p. 22-25